(Lyrurus tetrix)
«Kayın tavuğu» veya öbür adıyla «Avrupa kara orman tavuğu» orman horozuyla akraba olmakla beraber, çok daha ufak bir kuştur. 55-60 santim uzunluğundadır. Erkeğinin uzun dış kuyruk tüyleri kıvrıktır: Şekilleri rebaba benzer. Amerika orman tavukları gibi bunların da ortak bir gösteri alanları vardır. Erkek kayın tavuğu rebab biçimli kuyruğunu havaya dikerek, altındaki kar gibi beyaz tüyleri göze serer.
(Tetrao urogallus)
«Orman tavuÄŸu», 100 -110 santim uzunluÄŸuyla hindi iriliÄŸinde olduÄŸuna göre, orman tavuklarının en irisidir. Avrupa ile Kuzey Asya’nın ormanlarına raÄŸbet eder. Ä°ngiltere’de, Danimarka’da, Ä°rlanda’da, Hollanda’ da soyu tükenmiÅŸtir. SeviÅŸme zamanında gösteriÅŸ yapan parlak siyah renkli orman horozu, boynunu uzatırken ve kuyruÄŸunu kaldırıp yayarken garip bir sesle haykırır. Eskiden çok sayıda orman horozu böyle diÅŸilere gösteriÅŸ yapmakla meÅŸgulken vurulurdu, fakat sporculuk anlayışına uymayan bu tip avlar, günümüzde Avrupa memleketlerinde yasak edilmiÅŸtir.
Orman tavuÄŸu ailesinin en kuzeysel üyeleri, bazı dillerde «Ptarmigan» denilen kar tavuklarıdır. «Söğüt kar tavuÄŸu» {Lagopus lagopus) ile «kaya kar tavuÄŸu» veya öbür adıyla «daÄŸ kar tavuÄŸu» na (Lagopus mutus) hem Eski, hem de Yeni Dünya’da rastlanır. Hele 35 santim uzunluÄŸunda olan ikincisi, Alpler gibi Orta Avrupa sıradaÄŸlarında çok bulunur.
Kar tavuklarının yazlık tüyleri siyah, kahverengi ve beyazdır, fakat kış yaklaşırken kar gibi beyaz bir urbaya bürünürler. Bu değişiklik, karlı alanlarda tohum ve tomurcuk ararken daha az göze çarpmalarını sağlar. Bacaklarıyla ayakları soğuğa karşı tamamiyle tüylerle örtülüdür. Yiyecek aramak için olduğu kadar, soğuktan korunmak maksadıyla da karın içine girerler. Kar tavukları Eskimolar için değerli bir. yiyecek kaynağıdır.
Büyük Britanya adalarının fundalarla kaplı bataklıklarında yasayan «kızıl orman tavuğu» nun (Lagopus scoticus) garip bir özelliği, bir kar tavuğu olmasına rağmen, tüylerinin kışın beyazlaşmamasıdır.
“Budala Tavuklar”
(Canachites canadensis)
«Ladin tavuÄŸu», BirleÅŸik Amerika’ nın kuzeyi ie Kanada’nın karanlık ladin aÄŸacı ormanlarında yaÅŸar. Ender olarak insan gördüğü için, ürkek deÄŸildir. Avcılar sürünün geri kalan kısmını telâşa vermeden bir sürü kuÅŸ vurabilmelerinden dolayı, bu orman tavuÄŸuna bazen «budala tavuk» derer.
Ladin tavuÄŸu’nun erkeÄŸinin tüylerinde siyahlı beyazlı bir renk kompozisyonu göze çarpar. Gözün üzerindeki al renkli bir sarkık et bu kuÅŸa renk verir. DiÅŸisi kahverengimsidir. Bu orman tavuklarının eti ladin iÄŸnesi lezzetinde olduÄŸundan pek aranmaz.
(Centrocercus urophasianus)
«Çalı tavuÄŸu», Amerika çayır tavuklarının en irisidir. BirleÅŸik Amerika’nın, Pasifik Okyanusuna suyunu akıtmayan batı eyaletlerinde yaÅŸar. ErkeÄŸi diÅŸiden çok daha iridir. Erkek çalı tavukları sabah erken, bazen de akÅŸamları ortak gösteri alanlarında toplaÅŸarak çalım satarlar. Kanatlarını aÅŸağı sarkıtır, kuyruklarını ardına kadar açar ve boyunlarmdaki sarı torbaları ÅŸiÅŸirirler. DiÅŸileri etkilemek için bu keselerdeki havayı boÅŸaltırken garip sesler çıkarırlar.
Çalı tavuğu, pek lezzetli olmamakla beraber, kolay bir hedef olduğundan çok avlanır.
Top Gibi Ses Çıkaran
Cayır tavugu ile sivri kuyruklu cayır tavugu (Pedioecetes phasianellus) Kuzey Amerika’nın büyük ovalarında, tarımın onları yurtlarından uzaklaÅŸtırmadığı bölgelerde bulunan benzer iki türdür. Sivri kuyruklu, çalılık veya kumluk alanlara raÄŸbet ettiÄŸinden insanlardan ötekine kıyasla daha az zarar görmüştür.
Erkek çayır tavukları ilkbaharda ortak dans alanlarında toplaşarak top gümbürtüsü gibi garip bir ses çıkarırlar. Bu sesi, boyunlarının yanlarındaki parlak renkli hava keseciklerini şişirmek, sonra da içindeki havayı dışarı püskürtmek suretiyle vücuda getirirler. Top gibi öterken kuyruklarım da yayar ve boyunlarındaki sivri tüyleri şişirirler. Dişiler yaklaşırken, erkeklerin her biri bu gösteride arkadaşlarını mat etmeye çalışır. Çayır tavukları yaklaşık olarak 45 santim uzunluğundadır.
Davul Çalan Kuşlar : Yakalı Orman Tavukları
(Bonasa umbellus)
Bu kuÅŸ orman tavuklarının Yeni Dünya’da en iyi tanınan üyesidir. Kızılderililerin zamanından beri avlana avlana kurnaz ve hilekâr bir kuÅŸ olmuÅŸtur. Güçlü kanatlarıyla «vırr» diye bir ses çıkararak havaya sıçramakta, sonra da aÄŸaçların arasında hızla gözden kaybolmaktadır.
Erkek «yakalı orman tavuğu», ormanda bir kütük seçtikten sonra, bunun etrafında, kuyruğunu ardına kadar açıp ve boynundaki kara yakayı şişirip dolaşmasıyla ün salmıştır. Kanatlarını gözden silinecek kadar hızlı hızlı çırparak dolaşırken, bir dişi elde etmek için vakit vakit boğuk bir davul sesi çıkarır. Yavaşlatılarak oynanan filimler, bu hızlı hızlı çırpılan kanatların hiç bir cisme çarpmadığını ve davul sesinin, havada meydana geleîtı titreşimler tarafından çıkarıldığım ortaya koymuştur.
Yakalı orman tavuğu, yaklaşık olarak 38-40 santim uzunluğundadır. Çetrefil benekli tüyleri, kuşun yaşadığı çalılığın veya ormanın rengine ve gölgelerine uyar. Yakalı orman tavuklarından bazılarının kuyruğu gri, bazılarınınki kestane renklidir. Bu ayrılığın cinsiyetle ve yaşla bir. ilgisi yoktur. Kış gelince yerli kuslardan olan orman tavukarının ayaklarında saçağımsı tüyler ve kıllai biter. Bunlar kuşa kar ayakkabısf vazifesi görürler. Yakalı orman tavuğu bazen geceyi geçirmek üzere yumuşak bir kar yığınının içine dalar. Bu manevranın düşmanlarına yerini belli edecek izer bırakmaması avantajı vardır. Yakalı orman tavuğu böğürtlenle, meyvalarla, goncalarla, büyük baldıran iğneleriyle besenir.
Yakalı orman tavuğu nüfusu, on yılda çok sayıda azalmaktadır. Tabiat bilginleri bunun hastalık sonucu olduğunu zannetmektedirler.
KUZEYÄ°N AV KUÅžLARI:
GERÇEK orman tavukları sülünlerle oldukça yakın akraba «Tetraonidae» ailesini meydana getirirler. Etlerinin lezzeti sebebiyle avcılar tarafından çok aranan orman tavukları, daha çok yerde yaşar ve kuzey enlemlerini tercih ederler. Çoğunluğu orta irilikte, hatta iri, güzel kuşlardır. Uzunlukları cinsine göre 45 santimle 110 santim arasında oynar. Kar tavuğunun dışındakilerin çok eşli olmaları ihtimali kuvvetlidir. Erkekleri aşk danslarını ortak gösteri alanlarında yaparlar. Dişiler de buraya çiftleşmeye gelir, sonra da yuva yapmak üzere gizli bir köşe aramaya giderler. Dişi, yavrularını tek başına büyütür.
Eski ÇaÄŸlarda Romalılar Afrika tavugunu veya bazı dillerdeki adıyla «Gine tavuÄŸu» hun etine çok düşkündürler. Yunanlılar ise bu kuÅŸlardan dinsel törenlerde kurbanlık olarak yararlanıyorlardı. Bundan yüzyıllarca sonra Afrika’lı asıllı olan bu kuÅŸlar hindilerle karıştırıldılar. Afrika tavukları yerde hayli faal, fakat uçmaya sıra gelince takatsiz olan tombul kuÅŸlardır. Tüylerinde göze hoÅŸ gelen benekler dikkati çeker. «Numididae» ailesinin en dikkate deÄŸer üyesi akbabamsı «Afrika tavuÄŸu» dur (Acryllium vulturinum). Bu kuÅŸun başının çıplak derisi bazı akbabalarınki gibi canlı renklidir. Beç tavuÄŸu veya «adi Afrika tavuÄŸu» (Numida meleagris) denilen bir baÅŸka tür evcilleÅŸtirilmiÅŸ olmakla beraber, yabanî huylarının birçoÄŸunu muhafaza etmektedir. Batı Hint adalarındaki Jamayka gibi bazı bölgelerde yeniden yabanileÅŸmiÅŸ olup av hayvanı olarak avlanmaktadır. UzunluÄŸu genellikle 55 -60 santim olan Afrika tavuklarının bir de tepelisi (Guttera cristata) vardır.
Hamburg:
Ufak cüsseli bir tavuk ırkıdır. ince ve uzundur. Beş türü vardır. Gümüşî pullu, altın pullu, siyah, gümüşî çizgili, altın çizgili. İlk üçünün vücudu, diğer ikisininkinden büyüktür. Bu ırkın şöhreti hem güzelliği, hem de yumurtlama kabiliyetinden ileri gelir. Et bakımından pek tavsiye edilemez. Hava değişimine karşı dayanıklı değildir ve geç yetişir. Yılda, 50 gram ağırlığında 240 - 250 yumurta verir. Gümüşî pullu olanı, en iyi yumurtlayanıdır.
Denizli:
Memleketimizdeki tavuk ırklarının en saf olanı Denizli ırkıdır. Katiyetle bilinmemekle beraber bu ırkın Leghorn ve Elberfeld ırklarıyle çiftleşmesinden meydana geldiği zannedilmektedir. Ekseriyetle horozların balta ibikli olması, dört tane parmağı bulunması ve hava değişimine dayanıklı olması bu iki ırkın başlıca özelliğidir. Bu ırk en ziyade horozlarının uzun ve kaim seslerinden ötürü şöhret yapmıştır. Gözleri sürmeli siyahtır. Tavuklarının cüsseleri, öbür yerli tavuklardan üçte bir iridir. Renkleri beyaz, kırmızı, siyah ve çilli olmak üzere dörttür. Eti iyidir. Piliçleri iyi bakılırsa erken yetişir. Yılda, 60 - 70 gram ağırlığında 150 -160 yumurta verir.
Diğer Başlıca Tavuk Cinsleri:
Yukarıda sayılan tavuk cinslerinden baÅŸka DorkinÄŸ’le akraba olan Almanların Elberfeld’i vardır. Hava deÄŸiÅŸimine dayanıklı, beslenmesi kolay, eti iyi ve çok yumurtacıdır. Sık sık. hasta olan ve yetiÅŸtirilmesi pek güç olan Ä°spanyol tavukları ise, pek iri yumurta verdiklerinden ancak meraklılar tarafından yetiÅŸtirilir. Eti çok güzel olan ve yılda 65 gramlık 140 yumurta veren Langshan tavukları Ä°ngiltere’de pek makbuldür.
Amerika’da gümüşî Hamburg ve koyu renk Brahmadan elde edilen Wyandotte, ufak cüsseli olmasına raÄŸmen kolay yetiÅŸir, her iklime dayanır. Eti oldukça iyidir ve bol yumurta verir. Yine Amerika’da Coehin horozuyle Dominik tavuÄŸunun çiftleÅŸmesinden elde edilen Plymouth Rock, her türlü hava deÄŸiÅŸimine dayanan nadir tavuklardandır. Eti pek iyi deÄŸilse de, oldukça iri ve pek bol yumurta verir.Padouc ise ne eti, ne de yumurtası bakımından tutulur. Gayet de zor yetiÅŸir. Buna raÄŸmen tavus kuÅŸu gibi tepeli ve süslü olduÄŸundan, süs için yetiÅŸtirilir… Bunların dışında memleketimizde ispenç veya çin tavuÄŸu denilen bodur Bantam, Nagasaki tavukları varsa da bunlar sadece süs için beslenir. Beri taraftan özel olarak dövüş için yetiÅŸtirilen Ä°ngiliz dövüş horuzlarım da saymak lâzımdır. Bunlar «İngiliz büyük dövüş horozları» ve «İngiliz küçük dövüş horozları» adiyle ikiye ayrılır. Büyüklerinin vücutları yüksek, bacakları uzundur. Çok çeviktirler. Sinirli olduklarından etleri yemeye elveriÅŸli deÄŸildir. Tavukları orta derecede yumurtlayıcıdır. Küçük dövüş horozları da kendilerinden büyüklere saldıracak kadar kavgacıdırlar.